Hoe ons met onsself praat maak saak

Hoe ons met onsself praat maak saak

Jou gedagtes is dikwels oorverdowend – Maar hulle is nie altyd waar nie

Soms kom daar ’n gedagte by jou op wat soos ’n harde klop teen die binnekant van jou skedel voel. Dit dring deur alles, dwing jou tot stilstand en sê: “Jy’s nie genoeg nie.” Of: “Jy gaan weer misluk.” Of selfs net: “Wat’s fout met jou?” Sulke gedagtes is nie net irriterend nie – hulle kan oorweldigend wees. En wat dit so verraderlik maak, is dat dit in jou eie stem klink. Jou innerlike stem. Die een wat jy vertrou.

Maar net omdat iets oorverdowend is, beteken dit nie dis waar nie.

Die sagte krag van selfspraak

Selfspraak is daardie innerlike kommentaarspoor wat jou elke dag vergesel. Soms is dit onskuldig: jy dink hardop oor wat om te maak vir aandete. Ander kere is dit strelend: jy bemoedig jouself voor ’n moeilike gesprek. Maar dan is daar ook die tye wanneer jou selfspraak skeef trek – wanneer dit verander in ’n stroom van kritiek, skuldgevoelens, onsekerheid en vrees. En dis hier waar dit gevaarlik raak, want jou brein begin luister. En glo dat dit régtig so is.

Ek het lank nie eers besef ek praat só met myself nie. Die stem was so bekend, ek het gedink dis net ‘hoe ek is’. Maar toe ek een oggend in die spieël kyk en besef ek sou nooit op daardie manier met ’n goeie vriend praat nie, het ek begin wonder hoekom ek dit vir myself sê.

Ons innerlike gesprek is nie sommer net agtergrondgeraas nie. Dit beïnvloed hoe jy optree, hoe jy ander mense hanteer, en veral hoe jy jouself beleef. Dit vorm jou identiteit en hoe jy jouself hanteer, een gedagte op ’n slag.

Jou gedagtes maak spore

Jou brein is nie ’n harde stukkie beton nie. Dis ’n lewendige, aanpasbare netwerk van senuweeselle wat heeltyd nuwe paaie skep of oues versterk. Hierdie vermoë, wat bekend staan as neuroplastisiteit, beteken dat jy letterlik jou brein herbedraad met wat jy gereeld dink. Breinkenners soos David Eagleman beskryf die brein as ’livewired’ – altyd in wording, altyd besig om te leer en aan te pas by ons ervaringe.

Wanneer jy dieselfde gedagte keer op keer herhaal, word die brein se verbinding in daardie rigting sterker. Dit raak ’n gemaklike pad om te volg. Dink daaraan soos iemand wat telkens dieselfde roete deur ’n stuk lang gras loop. Aanvanklik is daar net ’n vae spoor, maar ná genoeg kere is daar ’n duidelike paadjie. Dis makliker om daarlangs te stap. Dis vinniger. En so begin jou brein, sonder om eers te wonder, daardie ou, bekende gedagte volg.

As jy jouself dus gereeld sê: “Ek is nie goed genoeg nie,” of “Ek gaan dit nooit regkry nie,” dan loop jy daardie pad al hoe dieper in. Maar hier’s die goeie nuus: nuwe paadjies kan ook ontstaan. Jy hoef net nuwe roetes te begin stap.

Wat in jou brein aangaan terwyl jy dink

Twee breingebiede is veral betrokke by jou selfspraak. Die eerste is die sogenaamde Default Mode Network, oftewel die DMN. Hierdie netwerk is aktief wanneer jy nie doelbewus besig is met iets nie, soos wanneer jy in jou gedagtes ronddwaal, reflekteer of droom. Dis in hierdie stadiums waar baie van jou selfspraak gebeur, dikwels sonder dat jy dit eers besef.

Die tweede is die prefrontale korteks. Hierdie deel van jou brein is soos ’n lugverkeersleier: dit help jou om keuses te maak, aksies te beplan, en belangrik – om perspektief te verander. Dit is hier waar jy die vermoë het om jou gedagtes dop te hou en te besluit: wag ’n bietjie, is dit wat ek nou dink regtig waar, of is daar alternatiewe?

Wanneer jy dus bewustelik ’n negatiewe gedagte identifiseer en dit uitdaag, is dit jou prefrontale korteks wat jou help. Dit gee jou die ruimte om ’n ou patroon te onderbreek en ’n nuwe pad in jou brein te begin sny.

Die kuns van herformulering

Baie mense dink hulle moet net positiewe dinge vir hulself sê. Maar dis nie die punt nie. Die doel is nie om jouself te bedrieg met mooiklinkende woorde nie, maar om jou gedagtes te balanseer. Om realisties te wees. Om sagter te praat met jouself, sonder om eerlikheid prys te gee.

’n Goeie eerste stap is om ’n outomatiese, negatiewe gedagte raak te sien. Sê byvoorbeeld jy dink: “Ek is sleg met mense.” In plaas daarvan om dit net te glo en te herhaal, kan jy ’n pouse neem. Vra jouself: Is dit waar? Is dit altyd waar? Is daar nie oomblikke waar ek met mense kon gesels, kontak maak, of iets beteken het nie?

Nou kan jy die gedagte herformuleer: “Ek sukkel soms met sosiale situasies, maar ek is besig om te leer.” Dié klein skuif maak ’n groot verskil. Dit klink eenvoudig, maar op breinvlak gebeur iets merkwaardigs. Jy rig jou aandag na ’n nuwe moontlikheid, en daarmee begin ’n nuwe neurale pad vorm. Soos jy hierdie nuwe stelling herhaal, versterk jy dit. Met tyd word dit makliker om te onthou, makliker om te glo, en meer natuurlik om te sê.

Intussen begin die ou gedagte – die een wat sê jy’s sleg met mense – minder aktief wees. Jou brein hou op om daardie pad te gebruik, en soos enige ongebruikte paadjie, begin dit verdwyn. Neurowetenskap noem dit sinaptiese snoei: die proses waardeur onaktiewe neurale verbindings met tyd afgesny word. Dis letterlik geestelike tuinmaak.

Norman Doidge se werk wys hoe mense met selfs ernstige trauma nuwe denkpatrone kan aanleer, omdat die brein voortdurend nuwe verbindings vorm en oue afsny – ‘sinaptiese snoei’ in aksie.

Maar waarom bly die negatiewe stem so hardnekkig? Volgens neurowetenskaplike Rick Hanson het die brein ’n ingeboude "negatiwiteitsvooroordeel". Dit gee meer aandag aan negatiewe ervarings omdat dit oorlewing bevoordeel het in ons evolusie. Hanson sê: “The brain is like Velcro for the bad and Teflon for the good.”

As iemand vir jou iets moois sê en jy glimlag, gaan jy maklik aan. Maar as iemand jou kritiseer, bly dit by jou. Dit klou vas. Dit beteken positiewe belewenisse glip makliker verby, tensy ons dit bewustelik herhaal en dit laat insink – ten minste 10 tot 20 sekondes lank! Jy moet daardie oomblik voel, waardeer en internaliseer. Anders verdwyn dit soos mis voor die son.

Daarom is dit só belangrik om goeie, realistiese gedagtes te oefen en vas te hou. Jy lê daarmee nuwe patrone in jou brein. Herhaling verander jou brein.

Daniel Siegel, ’n psigiater en brein-navorser, praat van "mindsight". Dit is die vermoë om jou eie denke en emosies te sien van ’n afstand af, met nuuskierigheid en sonder oordeel. Hierdie innerlike bewustheid help ons om logika en emosie te balanseer, en leer ons om anders om te gaan met ons innerlike wêreld. Dis ’n sleutel tot selfregulering.

En dan is daar die innerlike stem self. Ethan Kross, outeur van Chatter, wys daarop dat ons innerlike dialoog nie neutraal is nie. Dit het ’n diep impak op ons emosionele welstand. Wanneer ons daardie stem leer afluister en wys bestuur, kan dit ’n bondgenoot wees. Maar as ons dit ongetoets laat loop, kan dit ’n saboteur word. Die manier waarop ons met onsself praat, verander nie net hoe ons oor onsself voel nie, dit verander die manier waarop ons brein werk. Dit het ’n betekenisvolle impak op ons bewussyn.

Jy is nie wat jy dink nie

Mense sê dikwels: “Ek is maar net so.” Maar die waarheid is, jy is nie jou gewoontes nie. Jy is nie jou angste nie. En jy is beslis nie die stem wat sê jy is niks werd nie. Jy is die een wat kan kies om daardie stem te bevraagteken. Jy is die een wat nuwe patrone kan begin skep.

Elke keer wat jy jouself herinner: “Ek is nie my gedagtes nie – ek is die een wat hulle waarneem,” gee jy jouself ’n kans om te verander. Jy word die stapper op ’n nuwe pad, een wat dalk stadig vorm aanneem, maar met elke tree sterker word.

Daar is geen vinnige genesing of kitsoplossing nie. Maar daar is wel ’n pad. En dit begin by ’n keuse: om minder te glo wat jy outomaties dink, en meer te luister na wat jy werklik nodig het.

NOTA:

Soek professionele hulp: As negatiewe selfgesprekke aanhoudend is en/of jou lewe beïnvloed, kontak asseblief jou algemene praktisyn of ’n professionele terapeut (sielkundige)

Dinge wat jy vir jouself kan sê

Hier is ’n aantal dinge wat jy kan probeer:

1. Ek doen my bes, en dit is genoeg vir vandag.

1. Ek is besig om te groei, al voel dit nie altyd so nie.

1. Ek mag foute maak – dit beteken ek probeer.

1. Ek is waardig, net soos ek nou is.

1. Ek kies om sag te wees met myself.

1. Ek hoef nie alles vandag reg te kry nie.

1. Ek leer om my eie tempo te vertrou.

1. Ek is nie my verlede nie – ek bou my toekoms.

1. Ek is sterker as wat ek dink.

1. Ek mág rus wanneer dit nodig is.

1. Ek kan nee sê sonder skuldgevoel.

1. Ek mag ruimte vra – ek tel ook.

1. Ek is nie alleen nie; ander sukkel ook.

1. Ek hoef nie perfek te wees om geliefd te wees nie.

1. Ek kies om vandag net een klein stap te neem.

1. Ek mag eers voel, voor ek oplos.

1. Ek is nie die stem van vrees in my kop nie.

1. Ek verdien vriendelikheid – ook van myself.

1. Ek is ’n werk in wording, en dit is mooi.

1. Ek sien my pogings, selfs al sien niemand anders dit nie.

1. Ek mag weer begin, soveel keer as wat ek nodig het.

1. Ek is genoeg, al voel ek nie altyd so nie.

1. Ek kan groei in ongemak – ek is veerkragtig.

1. Ek is nie hier om almal te behaag nie.

1. Ek kan vrede kies bo perfeksie.

1. Ek is nie ’n mislukking nie – ek is méns.

1. Ek is trots op hoe ver ek al gekom het.

1. Ek is nie agter nie – ek is op my eie pad.

1. Ek vertrou dat dinge sal regkom, al is dit stadig.

1. Ek kies om myself vandag met liefde aan te spreek.

1. Ek is steeds werd om liefgehê te word, selfs wanneer ek struikel.

Geraadpleegde bronne

Doidge, N., 2007. The Brain That Changes Itself: Stories of Personal Triumph from the Frontiers of Brain Science. New York: Viking.

Eagleman, D., 2020. Livewired: The Inside Story of the Ever-Changing Brain. New York: Pantheon Books.

Hanson, R., 2013. Hardwiring Happiness: The New Brain Science of Contentment, Calm, and Confidence. New York: Harmony Books.

Kross, E., 2021. Chatter: The Voice in Our Head, Why It Matters, and How to Harness It. New York: Crown Publishing Group.

Siegel, D.J., 2010. Mindsight: The New Science of Personal Transformation. New York: Bantam.

Vir verdere leeswerk:

Faust, T.E., Gunner, G., & Schafer, D.P. (2021) Mechanisms governing activity‑dependent synaptic pruning in the developing mammalian CNS. Nature Reviews Neuroscience.

Mimura, K., Kimoto, T. & Okada, M. (2002) Synapse efficiency diverges due to synaptic pruning following over‑growth. ArXiv.

Rozin, P. & Royzman, E. (2001) Negativity bias, negativity dominance, and contagion. Personality and Social Psychology Review.

Aanlyn:

Berkeley, A. (2010) The Neuroscience of Happiness. Greater Good Magazine. Available at: Greater Good Science Center (accessed 2025).

greatergood.berkeley.edu

Hanson, R. (2020) Velcro for the Bad, Teflon for the Good. Available at: Rick Hanson website (accessed 2025).

en.wikipedia.org+5en.wikipedia.org+5cptsdfoundation.org+5nypost.com+9rickhanson.com+9youtube.com+9

Negativity bias. Wikipedia. Available at: (accessed 2025).

en.wikipedia.org+1rickhanson.com+1

Synaptic pruning. Wikipedia. Available at: (accessed 2025).

en.wikipedia.orggreatergood.berkeley.edu+7en.wikipedia.org+7rickhanson.com+7arxiv.org

Verywell Mind (2024) Neuroplasticity: How Experience Changes the Brain. Available at: Verywell Mind (accessed 2025).

ace-ed.org+3verywellmind.com+3physio-pedia.com+3